Muzeum Historyczne w Przasnyszu
Bitwa przasnyska


Zaczątków muzeum w Przasnyszu trzeba doszukiwać się w działalności wystawienniczej Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej, a właściwie jego poprzedniczki – Powiatowej Komisji Historii, Kultury i Sztuki, działającej przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.

Komisja zorganizowana została w dniu 26 listopada 1957 roku z inicjatywy Włodzimierza Rykowskiego (1915-1988), działacza społecznego, regionalisty i współpracownika wydawanego w Ciechanowie czasopisma „5 Rzek”. To on inspirował większość badań archeologicznych w okolicach Przasnysza i już wtedy prowadził szeroko zakrojoną działalność odczytową, popularyzującą dzieje regionu. Program prac Komisji nakreślony w wydanym w 1958 r. „Biuletynie Informacyjnym”, przewidywał m.in. „zbieranie eksponatów dla mającego powstać muzeum historyczno-etnograficznego powiatu przasnyskiego”.

Jedna z pierwszych wystaw organizowanych przez Komisję – „VII wieków Przasnysza” otwarta została w Powiatowym Domu Kultury w dniu 22 lipca 1962 r. Wystawa cieszyła się ogromnym zainteresowaniem mieszkańców miasta i powiatu, będąc godnym uwagi wydarzeniem w Roku Ziemi Mazowieckiej. Miało ją zwiedzić ponad 6 tysięcy osób, jednak liczba ta jest zapewne przesadzona.

W 1965 roku Powiatowa Komisja Historii, Kultury i Sztuki przekształcona została w Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej.

Powodzenie wystawy „VII wieków Przasnysza” skłoniło członków Towarzystwa do kontynuowania prac badawczych i gromadzenia eksponatów do planowanego muzeum. 2 maja 1967 r. TPZP przejęło tzw. salę historyczną w Powiatowym Domu Kultury. Wkrótce zaprezentowano mieszkańcom Przasnysza wystawę „Wietnam walczy” ze zbiorów Muzeum Polskiego Ruchu Rewolucyjnego w Warszawie. TPZP otrzymało od tego muzeum stelaż składający się z czternastu płyt, z przeznaczeniem na organizowanie wystaw czasowych.

27 września 1967 r. nastąpiło otwarcie stałej wystawy poświęconej dziejom Przasnysza i regionu. Na ekspozycję składały się zbiory archeologiczne, wyroby rzemieślnicze i sztandary cechowe, fotokopie nadań, przywilejów, pieczęci miasta Przasnysza, stroje ludowe, pamiątki z okresu okupacji hitlerowskiej, militaria, fotografie, plansze i albumy. Zbiory prezentowano w piętnastu różnej wielkości gablotach. Wystawa czynna była codziennie od godz. 15 do 19 w czasie od 27 września do 15 października. Ponadto otwierano ją na czas zebrań i akademii. Wystawę obejrzało w 1967 r. blisko 2000 osób. Przewodniki turystyczne informowały o istnieniu w Przasnyszu „zalążka muzeum regionalnego”.

W latach 1968-70 Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej w dalszym ciągu prowadziło salę historyczną w PDK, wyposażając ją w sprzęt i uzupełniając ją o kolejne eksponaty. W 1968 r. zbiory skatalogowano i zorganizowano dział biblioteczny o tematyce związanej gł. z północnym Mazowszem. Nie udało się natomiast pozyskać osobnej sali na wystawy czasowe.
W 1971 r. sala historyczna była nieczynna z powodu remontu Powiatowego Domu Kultury. Po remoncie dotychczasową salę historyczną przejął PDK, a w to miejsce Towarzystwo otrzymało inne pomieszczenie w tym samym budynku o powierzchni 36 m2. Wówczas to po raz pierwszy władze miasta rozważały możliwość umieszczenia zbiorów Towarzystwa w budynku ratusza staromiejskiego, po przeniesieniu znajdującego się tam posterunku MO.

W nowym pomieszczeniu TPZP zorganizowało Stację Zbiorów Kultury Muzealnej. Stacja otwarta została w dniu 21 lipca 1972 r. Prezentowano w niej eksponaty z zakresu historii i folkloru regionu. Z zasobów Stacji korzystały w 1972 r. czasowo urządzone izby historyczne w przasnyskim Liceum Ogólnokształcącym. Stacja Zbiorów Kultury Materialnej prowadzona była przez Towarzystwo do 20 października 1973 r. Lokal zajmowany przez ekspozycję TPZP przekazany został wówczas dla Ogniska Muzycznego.

Kolejne lokum TPZP, ponownie w Powiatowym Domu Kultury, okazało się zbyt szczupłe, by można było myśleć o urządzeniu w nim jakiejś stałej wystawy. Spełniało więc jedynie rolę magazynu. W tym czasie zbiory Towarzystwa prezentowane były na ekspozycjach czasowych w Przasnyszu i Warszawie (w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej).W 1974 roku część zbiorów zmagazynowano w gmachu Powiatowego Cechu Rzemiosł Różnych przy ul. Makowskiej.

Wieloletnia działalność TPZP, zwłaszcza w zakresie wystawiennictwa wyrobiła w miejscowej społeczności potrzebę zorganizowania muzeum regionalnego. W 1975 r. postulat taki zgłosiła do władz powiatowych miejscowa jednostka LWP. Po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego władze miasta Przasnysza przychylnie odniosły się do tej inicjatywy i przydzieliły dwa pomieszczenia w ratuszu staromiejskim, jednak po wykonaniu koniecznych prac remontowych. Początkowy termin otwarcia muzeum przewidziano na dzień 22 lipca 1976 r. Nie został on jednak dotrzymany ze względu na konieczność zmian w dokumentacji projektowo-kosztorysowej prac remontowych i w związku z tym znaczne opóźnienie rozpoczęcia robót.

W 1976 r. rozpoczęto przygotowanie muzeum w sprzęt i przygotowano wstępny spis eksponatów przeznaczonych na wystawę stałą. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej nawiązało bliskie kontakty z Muzeum Okręgowym w Ostrołęce (zbiory TPZP prezentowano na kilku wystawach czasowych w stolicy województwa). W podziemiach ratusza Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych prowadził badania archeologiczne (odkryto wówczas fragmenty murów z XVII w., połączonych zaprawą wapienną, a pod murem resztki gotyckiego budynku z XV w.)

W latach następnych, z powodu przedłużających się robót remontowych jeszcze kilkakrotnie przekładano termin otwarcia muzeum. Na domiar złego, jesienią 1979 lokal przeznaczony dla TPZP zajęty został czasowo przez biuro Polskiego Komitetu Opieki Społecznej.

Przygotowując się do otwarcia muzeum TPZP nie zaniedbywało działalności wystawienniczej. W 1977 roku, w ramach obchodów 550-lecia miasta zorganizowano wystawy czasowe w Zespole Szkół Zawodowych w Przasnyszu, Miejskim Domu Kultury (poplenerowa) i w bibliotece Liceum Ogólnokształcącego. W 1978 r. w budynku ratusza staromiejskiego zaprezentowana została wystawa „Przasnysz w starej fotografii”.

10 stycznia 1980 r. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej przejęło od władz miasta dwupokojowy lokal w ratuszu o powierzchni 68,4 m2 z przeznaczeniem na muzeum regionalne. Już 17 stycznia otwarta została wystawa „Rzemiosło miastu i społeczeństwu”. Wystawa czynna była do 17 marca – obejrzało ją ponad 700 osób. Oficjalne otwarcie Muzeum Ziemi Przasnyskiej z udziałem władz wojewódzkich nastąpiło 14 czerwca 1980 r.

Mieszkańcom miasta zaprezentowano wystawę „Dokument historyczny Przasnysza” przygotowaną przy współpracy z Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy. Jeszcze w 1980 r. zorganizowano wystawę „Dzieje Przasnysza i regionu”, przewidywaną początkowo jako ekspozycja stała. Czynna ona była do końca kwietnia 1981 r.

W końcu 1980 r. dyrekcja Muzeum Okręgowego w Ostrołęce oddelegowała do Muzeum Ziemi Przasnyskiej pracownika merytorycznego. Od tego czasu Muzeum Okręgowe służyło stałą pomocą w organizowaniu wystaw. Ważne dla funkcjonowania placówki w Przasnyszu było poparcie udzielone przez Dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Ostrołęce. 10 grudnia 1981 r. TPZP otrzymało od Naczelnika Miasta trzecią salę w ratuszu o powierzchni 26,5 m2 z przeznaczeniem na zbiory specjalne, pracownię dla osób korzystających ze zbiorów oraz biuro Towarzystwa. Podstawowym zadaniem w działalności merytorycznej stało się rozpoczęcie dokumentacji zbiorów.

Od maja 1981 r. do czerwca 1983 r. w Muzeum Ziemi Przasnyskiej zorganizowano 10 wystaw czasowych o różnorodnej tematyce. W 1981 r. zaprezentowano wystawy: „Przasnysz i jego mieszkańcy w dokumencie” (z okazji Dni Przasnysza, otwarta 12 maja) oraz „Wrzesień 1939 r. Bitwa graniczna”. Ta ostatnia wystawa czynna była od września do 15 listopada. W maju 1982 r. TPZP zorganizowało wystawę „100-lecie Ochotniczej Straży Pożarnej w Przasnyszu”, następnie „Sztukę kurpiowską” zaprezentowało Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Kolejnymi wystawami w 1982 r. były: „Tradycje, które zobowiązują” (ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie) oraz „25-lecie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej” (ze zbiorów TPZP). W 1982 r. wystawy w MZP zwiedziło 2854 osób. W pierwszej połowie 1983 r. zaprezentowano wystawy: „Przasnysz w przeszłości – handel i rzemiosło”, „Zabytki archeologiczne z Przasnysza i okolic”, „Plakat filmowy Macieja Żbikowskiego”, „Wystawa biograficzna prof. dr hab. Romana Hoppe".

25 września 1982 r. walne zebranie członków TPZP podjęło decyzję o upaństwowieniu Muzeum Ziemi Przasnyskiej. Z dniem 1 czerwca 1983 r. placówka przeszła pod zarząd Muzeum Okręgowego w Ostrołęce jako jeden z jego oddziałów, otrzymując obecną nazwę: Muzeum Historyczne w Przasnyszu. Kierownikiem Muzeum została mgr Anna Henrykowska. W latach 1984 r. zaprowadzono w Muzeum Historycznym księgę wpływu muzealiów oraz księgi inwentarzowe muzealiów historycznych, historyczno-archiwalnych, historyczno-archiwalnych kopii oraz archeologicznych. W 1985 r. zaprowadzono księgę ruchu muzealiów, a w r. 1987 – dwie księgi inwentarzowe do działu dokumentacyjnego. W 1988 r. po odejściu Anny Henrykowskiej pełniącą obowiązki kierownika Muzeum została mgr Janina Żbikowska.

22 maja 1990 r. Muzeum otrzymało od Urzędu Miasta 2 małe pomieszczenia biurowe po PTTK o powierzchniach 10,8 m2 oraz 12,2 m2. Łączna powierzchnia pomieszczeń muzealnych wyniosła 167,9 m2, w tym sal wystawowych – 68,4 m2, biura – 49,5 m2 oraz magazynu gospodarczego – 50 m2. Dalsze poszerzenie bazy lokalowej Muzeum nastąpi po remoncie ratusza, którego początek przewidywany jest na 2006 r. W 1995 w budynku Muzeum założono instalację sygnalizacyjno-alarmową i przeciwwłamaniową.

W 2000 r. kierownikiem Muzeum został mgr Piotr Kaszubowski. Obecnie w Muzeum pracują 4 osoby w wymiarze 3 ½ etatu ( w tym 3 etaty merytoryczne).

Założeniem głównym Muzeum Historycznego w Przasnyszu jest gromadzenie eksponatów i archiwaliów dotyczących Przasnysza i regionu, traktowanego nieco szerzej niż powiat przasnyski w jego obecnych granicach administracyjnych. Zbiory Muzeum stanowią w olbrzymiej większości darowizny mieszkańców i instytucji Przasnysza, jak i osób mieszkających poza Przasnyszem, niekiedy w odległych zakątkach świata (Rosja, Ukraina, Stany Zjednoczone, Australia, Izrael). Bazą działalności Muzeum były zbiory Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej, przekazane w ilości 692 pozycji inwentarzowych.

Muzeum posiada dział archeologiczny, historyczny, dokumentacyjny i oświatowy.
Zbiory archeologiczne pochodzą zarówno z przypadkowych znalezisk, jak też prac wykopaliskowych prowadzonych w Przasnyszu i okolicy. Są wśród nich neolityczne siekierki, toporki, groty krzemienne i kamienne, odłupki krzemienne, naczynia ceramiczne oraz średniowieczne topory bojowe i groty do włóczni. Do najciekawszych zabytków należą: naczynie gliniane kultury łużyckiej (późna epoka brązu lub wczesna epoka żelaza), wykopane w Przasnyszu przy ul. Świerczewo, duże naczynie zasobowe kultury przeworskiej (okres wpływów rzymskich), służące do przechowywania mleka, znalezione w Bogatem k. Przasnysza, naczynie dwuuche kultury przeworskiej z Bogatego, ornamentowane motywem swastyk oraz podwójnych trójkątów, a także zespół naczyń aptekarskich z XVII w., pochodzących z Przasnysza. W dziale archeologicznym znajduje się 79 zabytków wydzielonych.

W dziale historycznym gromadzone są eksponaty i archiwalia dotyczące historii Przasnysza i regionu ze szczególnym uwzględnieniem dziejów rzemiosła, handlu i oświaty. Wśród zbiorów znajdują się monety (w tym boratynki ze skarbu odkrytego w Przasnyszu w 1968 r.), banknoty, odznaczenia i medale, militaria, wyroby rzemieślnicze. Do najcenniejszych zabytków zaliczyć należy sztandary cechów przasnyskich: kowali i złotników z 1866 r., stolarzy z 1925 r., szewców z 1923 r. Są również sztandary instytucji i organizacji działających w Przasnyszu po II wojnie światowej.

Wśród zbiorów ikonograficznych znajdują się obrazy, grafiki, rzeźby i płaskorzeźby. Obrazy pochodzą głównie z plenerów malarskich organizowanych w Przasnyszu i okolicy w l. 1983, 1990, 1994 i 1996. W zbiorach muzeum znajdują się również obrazy olejne Olgierda Vetesco, gwasz Jerzego Kaliny z 1960 r., przedstawiający klasztor pasjonistów w Przasnyszu, płaskorzeźby Edmunda Majkowskiego, grafiki Wojciecha Ciesielskiego z cyklu „Stary Przasnysz” oraz rzeźby ludowe Andrzeja Staszewskiego z Krajewa Wielkiego w powiecie przasnyskim.

Szczególnie bogato reprezentowane są archiwalia.
Do najciekawszych należą dokumenty rzemieślnicze Karola Waltera z I połowy XIX w. Gromadzone są również dyplomy rzemieślników przasnyskich z okresu II RP, świadectwa i legitymacje szkolne oraz inne dokumenty wystawione przez różne instytucje w Przasnyszu na początku XX wieku i w dwudziestoleciu międzywojennym, zdjęcia szeroko obrazujące przejawy życia kulturalnego i społecznego oraz fotografie starego Przasnysza z I poł. XX w., rękopisy, plany i mapy o wartości zabytkowej. Dużą grupę stanowią archiwalia związane z martyrologią mieszkańców Przasnysza (np. listy, karty z więzień i obozów, różnorodne dokumenty wystawiane przez władze niemieckie).

W dziale dokumentacyjnym gromadzone są materiały dotyczące współczesnych wydarzeń w Przasnyszu i okolicach, kopie materiałów historycznych oraz fotografie i dokumenty dotyczące działalności artystycznej Stanisława Ostoi-Kotkowskiego (1922-1994), światowej sławy artysty plastyka, który młodość spędził w Przasnyszu.

Jednym z zadań działu oświatowego jest prowadzenie biblioteki muzealnej. Księgozbiór Muzeum Historycznego obejmuje ponad 1100 tomów, głównie wydawnictw poświęconych historii i kulturze regionu.

Istotne znaczenie przywiązuje się do dokumentowania przejawów kultu św. Stanisława Kostki, pochodzącego z pobliskiego Rostkowa, bł. Teresy Kowalskiej, kapucynki z klasztoru przasnyskiego oraz życia i działalności wybitnych mieszkańców ziemi przasnyskiej: Adama Bienia, Stanisława Chełchowskiego, Stefana Gołębiowskiego, kard. Aleksandra Kakowskiego, br. Zenona Żebrowskiego oraz pasjonisty, kandydata na ołtarze o. Bernarda Kryszkiewicza.

Ważną formą działalności Muzeum jest organizowanie wystaw czasowych (ze względów lokalowych nie ma ekspozycji stałej). Od czerwca 1983 r. do końca 2004 r. zaprezentowano w salach Muzeum Historycznego 92 wystawy ze zbiorów własnych, innych placówek muzealnych, instytucji działających na terenie Przasnysza i osób prywatnych.

Muzeum organizuje również niewielkie ekspozycje planszowe oraz oświatowe wystawy objazdowe. Dwukrotnie na dziedzińcu muzeum odbyły się Plenerowe Wystawy Fotografii Artystycznej z cyklu "Stodoła", organizowane przez fotografika Tadeusza Myślińskiego. W 2000 r. prezentowali tu swe prace Grażyna Sosenko i Mieczysław Cybulski, a w 2004 r. - Paweł Pierściński i Jerzy Chaberek.

W 2000 r. muzeum wspólnie z TPZP zorganizowało w Rostkowie Galerię św. Stanisława Kostki. Sprawuje też nad nią puieczę merytoryczną. W Galerii istnieje stała ekspozycja o patronie dzieci i młodzieży. We wrześniu 2004 r. Galeria wzbogaciła się o salę wystaw czasowych. Zaprezentowano tam m. in. pracę dyplomową Krzysztofa Kaszubowskiego z Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej pt. "Ośrodek pielgrzymkowy w Rostkowie k. Przasnysza. Sanktuarium św. Stanisława Kostki".

Obok wystaw Muzeum Historyczne organizuje spotkania autorskie i promocje książek, a od 2002 r. odbywają się w nim spotkania miejscowego środowiska literackiego, tzw. "Stragany z poezją".

Muzeum dzieli swój lokal z Towarzystwem Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej i wspólnie z nim uczestniczy w wielu przedsięwzięciach klulturalnych na terenie miasta i powiatu. Współpracuje również z innymi stowarzyszeniami oraz nieformalnymi organizacjami społecznymi i kulturalnymi.

Piotr Kaszubowski

Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej

Muzeum Weterynarii w Przasnyszu

Urząd Miasta w Przasnyszu

Starostwo Powiatowe w Przasnyszu

Galeria Marka Kraussa

Stowarzyszenie Academia Europaea Sarbieviana

Przasnysz zapomniana bitwa

Bitwa przasnyska

Andrzej Staszewski

Związek Literatów na Mazowszu

Sanktuarium ¶w. Stanisława Kostki